Türk iş insanları eylülde Ermenistan yolcusu ama iki şartla: ‘Ticarette sıfır engel’ sınırları açar mı?

“Paşinyan’ın yeniden seçilmesi Karslıları bile mutlu etti.”

Ermenistan ve Türkiye’den bir grup gazeteciyle Kars’a yaptığımız ziyarette yerel bir gazetecinin ağzından dökülen bu cümle, Ankara-Erivan normalleşme sürecinin sınır bölgesinde ne kadar yakından takip edildiğini gösteriyor. Bunun sebebi basit: Kars ve Ermenistan sınırındaki kentlerde sınırın açılması ve Kars-Gümrü Demiryolu’nun yeniden faaliyete geçmesi durumunda ticarî olarak büyük bir hareketlenme beklentisi var. Bu hareketlenmeyle bölgenin mücadele ettiği yoğun göç ve ekonomik sıkıntılara çare olunabileceği, hatta yıllar içinde büyük kentlere göçenlerin bu sayede geri dönebileceği düşünülüyor.

Oysa 7 Haziran’daki Ermenistan seçimlerinden önce Ankara’dan Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’a destek belirtisi olarak beklenen ancak sınırlı düzeyde kalan adımları saymazsak Ankara-Erivan normalleşme süreci sadece bu alanın ilgililerinin önem verdiği bir başlığa dönüşmek üzere. Buna karşın Karslılar, normalleşme sürecindeki en ufak bir hareketlenmede “Yarın sınır mı açılacak?” diye beklediklerini anlatıyor. Ticarî diyalog ve sınırlı siyasî yakınlaşma devam ederken bölge insanının gözü daha somut ve etkili adımlarda.

Kars yılın büyük bölümünü aşırı soğuk ve kar altında geçiren bir kent olmasına, 1980’li yıllardan itibaren yoğun göçle bölgedeki cazibesini yitirmesine rağmen ticarî verileriyle normalleşme sürecinin ekonomik getirilerinden en çok yararlanacak şehirlerden biri. 113 sanayi tesisiyle Kars’ın en büyük ticarî gücü süt ve süt ürünleri. Tüm Türkiye’de tüketilen kaşar peynirinin yüzde 15’i Kars’ta üretiliyor ve bu da onu üretimde 6. sıraya yerleştiriyor. Ayrıca geçen yılın verilerine göre Kars’a gelen turist sayısı 650 bin. Bu yılın ilk altı ayında 400 binden fazla turist ağırlayan şehir, yıl bitmeden 1 milyon turist sayısına ulaşmayı bekliyor.

Kars Ticaret ve Sanayi Odası (KATSO) Başkanı Kadir Bozan, “kaderine terk edilen ancak küllerinden doğan bir şehir” olarak nitelendirdiği şehrin önemli ticarî yolların kesişiminde olduğunu; sınırların açılması ve demiryolunun yeniden faaliyete geçmesi durumunda bölgede tamamen bir lojistik merkeze dönüşebileceğini anlattı.

Sınır ticaret hacmi 100 milyon doları bulabilir

KATSO Başkanı Bozan, 2 Haziran’da düzenlenen Türkiye-Ermenistan İş İnsanları Toplantısı’nın ev sahibi olarak iki ülke iş insanları arasındaki bu diyalogdan son derece memnun. Paşinyan’ın yeniden seçildiği seçimlerden yalnızca 5 gün önce, Ermeni iş insanlarının Iğdır’daki Alican-Margara Sınır Kapısı’ndan geçerek Kars’a geldiği toplantıda ticaretin hangi ürünlere yoğunlaşacağı konusunda önemli ilerlemeler de sağlanmış durumda.

Kars’ın Gürcistan ve Nahçivan’la 45 milyon dolarlık güncel sınır ticareti hacmi olduğunu söyleyen Bozan, bu hacmin sınırların açılması ve demiryolunun yeniden faaliyete geçmesi durumunda Ermenistan’ın da eklenmesiyle 100 milyon dolara kadar çıkma potansiyeli taşıdığını aktardı.

İki ülke ticareti hangi mallara odaklanıyor? Türkiye, Ermenistan çiçeklerine mi talip?

Buna göre iki ülkeden iş insanları karşılıklı olarak Türkiye’den gıda, tekstil, inşaat malzemeleri ile Ermenistan’dan çiçek, sebze-meyve, su, maden suyu ve şarap ticaretinin yapılmasına öncelik verilmesi konusunda hemfikir.

Rusya seçim öncesinde Batı’yla yakınlaşan Ermenistan’a art arda yaptırımlar uygulamış, ülkenin en önemli gelir kapılarından biri olan çiçek ithalatını yasaklamıştı. Bölgedeki kaynakların verdiği bilgiye göre Türkiye’nin en önemli çiçek üreticilerinden biriyle Ermenistan’daki çiçek üreticileri arasında görüşmeler devam ediyor. Önümüzdeki dönemde Rusya’nın yaptırımlarla üretimine zarar vermeye çalıştığı Ermenistan çiçeklerini, Türk şirketler aracılığıyla Türkiye’de de görebiliriz.

Ancak Bozan’a göre karşılıklı ticaretin artması, bir sihirli değnek gibi olmayacak ve bölge refahı konusunda bugünden yarına etkisini göstermeyecek.

Eylülde Erivan’a iade-i ziyaret; Karslı iş insanlarından iki şart

KATSO Başkanı Bozan, haziran ayında Kars’ta yapılan iş insanları toplantısının bir benzerinin Ermenistan’ın başkenti Erivan’da önümüzdeki eylül ayında yapılacağını söyledi. Ancak bunu bir “iade-i ziyaret” olarak nitelendiren ve Erivan toplantısının da tıpkı Kars toplantısı gibi bölgesel ticaret açısından önemli sonuçlar yaratacağını söyleyen Bozan’ın iki şartı var ve bu ‘şartlar’ Dışişleri Bakanlığı’ndan yetkililere de aktarılmış durumda.

Bozan, herhangi bir sayı kısıtlaması olmaksızın, isteyen ve KATSO’ya adını bildiren iş insanlarının tamamının Erivan’a gitmesini istiyor. İkinci şart ise oldukça sembolik: İş insanları, Iğdır’daki Alican sınırından değil; Kars’taki Doğu Kapı sınırından geçerek Gümrü’ye ulaşsın ve oradan araçlarla Erivan’a geçsin. Bozan, Alican-Margara Sınır Kapısı’nın da çok önemli olduğunu ancak iş insanlarının Kars-Gümrü arasındaki Doğu Kapı’dan geçmesinin bu sınıra dikkat çekeceğini düşünüyor.

Sınırın kapısının açılması ve demiryolu rehabilitasyonu konusundaki hazırlıklar ne durumda?

Kars’ta sınır kapısının bulunduğu Akyaka ilçesinin AKP’li Belediye Başkanı Ergüder Toptaş, ilçeye yaptığımız ziyarette hem sınırın açılması hem de demiryolunun yenilenmesi konusunda hazırlıkların devam ettiğini aktardı. Demiryolu altyapı inşaatının yüzde 40’lık diliminin tamamlandığını aktaran Toptaş, bölge halkının beklentisinin de bu çalışmaların bir an önce tamamlanması yönünde olduğunu söyledi. Toptaş’a göre de normalleşmeyle açılacak sınır ve faaliyete geçecek demiryolu hem bölgeye hem de Kars’a olumlu etkiler yapacak.

Türk ve Ermeni gazeteciler, Akyaka tren istasyonunda

Kars’tan diğer bölgelere göçe dikkat çeken Toptaş, bunun sebebinin ekonomik şartlar olduğunu söylüyor. Son yıllarda hayvancılık ve tarım konusundaki desteklerle bu göçün yavaşladığını aktaran Toptaş’a göre ticaret gelişirse geri dönüşler bile olabilir.

Bölgenin önde gelen gazetecilerinden Alican Alibeyoğlu da yıllardır sınırların açılması için çeşitli girişimlerde bulunduklarını ancak son süreçle bu konuda son aşamaya gelindiğini hatırlatarak Türkiye tarafında karayolu ve demiryolunun yenilenmesi için çok yoğun bir çalışma olduğunu söyledi. Bu çalışmaların kasım ayında tamamlanacağını aktaran Alibeyoğlu, bahar aylarında da çeşitli binaların yapımının tamamlanacağını ve bir seneye kadar fiziksel olarak hazır hale geleceğini ifade etti.

Alibeyoğlu, yıllık 15 milyon ton ticaretin yapılacağının öngörüldüğünü aktardı.

Siyasî ilerlemeye döner mi?

Hem Kars’ın yetkilileri, ileri gelenleri hem de halkı sınırın açılmasıyla ticaretin bölgeye dikkate değer katkıları olacağından emin. Ticaret konusunda Ermenistan’la hiçbir engel olmadığı ve sürecin ilerlemesinin masadaki teknik ayrıntıların çözüme kavuşturulmasına bağlı olduğu görüşü hâkim.

Bölgede sürece dair bu umutlu yaklaşımın, siyasîleri sınırları açma konusunda irade göstermeye sevk edip etmeyeceği ise belirsiz. Bu konuda konuştuğumuz kaynaklar “üç ülkenin devlet büyüklerinin dediği olur” diyor; yani Azerbaycan’la Ermenistan arasındaki barış anlaşmasının nihaî olarak imzalanmasına, dolayısıyla ön şart olarak Ermenistan’ın anayasasında yapması beklenen değişikliğe dikkat çekiyorlar.

Ermenistan Başbakanı Paşinyan, anayasayı değiştirebilecek üçte ikilik çoğunluğu sağlayamadı ancak Erivan’daki bazı çevrelerde muhalefetle çeşitli temaslarla tavizler verilerek Paşinyan’ın tam olarak istediği gibi olmasa da bir anayasa değişikliğinin olabileceğine dair beklenti de var.

Geçen mayıs ayında Erivan ve Gümrü’ye yine benzer bir grupla yaptığımız ziyaretlerde de Kars’ta da normalleşme sürecinin bir an önce somut çıktılarla nihâyete ermesi beklentisi gözlemlerimiz ortak. Fakat ticarî hazırlıklar ve diyalog karşılıklı olarak sürse de sürecin nihâyete ermesi için gözler başkentlerde.