Yeşilçam'ın 'Selvi Boylum'u, beyazperdenin 'Tatar Ramazan'ı: Türk sinemasına damgasını vuran Kadir İnanır hayatını kaybetti

Adı sinema tarihine altın harflerle yazılan Kadir İnanır kimdir?

Türk sinemasına damgasını vuran, toplumsal sorunları ele alan filmleri ve tavrıyla Yeşilçam'a sol bir soluk getiren sanatçılar arasında ön saflarda yer alan Kadir İnanır hayatını kaybetti.

Yeşilçam'ın 'Selvi Boylum'u, beyazperdenin 'Tatar Ramazan'ı: Adı sinema tarihine altın harflerle yazılan Kadir İnanır kimdir?

Kadir İnanır, aslen Trabzon Sürmenelili olan bir ailenin son çocuğu olarak 15 Nisan 1949 tarihinde Ordu'nun Fatsa ilçesinde dünyaya geldi.

İnanır, ilk ve ortaöğrenimini Fatsa'da tamamladıktan sonra, içindeki oyunculuk ve sahne tutkusunun peşinden gitmek için İstanbul'a geldi. İstanbul'da Haydarpaşa Lisesi'ni bitirdi. Ardından, entelektüel birikimine de büyük katkı sağlayacak olan Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sinema-Televizyon Bölümü’nden mezun oldu.

Kadir İnanır ve üniversite arkadaşları

Sinemaya ilk adım

Sinema dünyasına girişi, 1960’ların sonunda dönemin ünlü dergilerinin düzenlediği yarışmalarla oldu. 1967 yılında Ses dergisinin, 1968 yılında ise Saklambaç gazetesinin düzenlediği sinema artist yarışmalarına katıldı. Saklambaç’taki başarısının ardından dikkatleri çekti ve fotoromanlarda oynamaya başladı.

1967 yılında Ses dergisinin düzenlediği Sinema Artisti Yarışması'nda finale kalan Kadir İnanır, 1968 senesinde Saklambaç Gazetesi'nin düzenlediği Fotoroman Artisti Yarışması'nda birinci oldu. Fotoğrafta fotoroman yarışmasında birinci olan Kadir İnanır ile yarışmada jüri olan Ayhan Işık'ı bir arada.

İlk filmi: Yedi Adım Sonra

Beyaz perdeye ilk adımını 1968 yapımı "Yedi Adım Sonra" filmiyle attı. Kısa sürede başrollerin aranan ismi haline geldi.

İlk dönemlerinde "sert, haksızlığa boyun eğmeyen, delikanlı" karakterleriyle tanınsa da, Kadir İnanır’ı farklı kılan şey sadece aksiyon filmleri değil, Türk sinemasının en önemli toplumsal gerçekçi yapıtlarında yer almasıydı.

Yedi Adım Sonra filminin afişi, 1968

Unutulmaz filmleri ve ortaklıkları

Cengiz Aytmatov’un eserinden uyarlanan ve Türkan Şoray ile başrolü paylaştığı 'Selvi Boylum Al Yazmalım' filmi, sinema tarihinin en büyük aşk filmi olarak kabul edilir. "Sevgi neydi? Sevgi emekti..." repliği onunla özdeşleşmiştir.

Yıllar içinde Kara Gözlüm, Dila Hanım, Bodrum Hakimi, Devlerin Aşkı gibi filmlerle Türkan Şoray ile sinema tarihinin en ikonik çiftlerinden birini oluşturdular.

Kadir İnanır ve Türkan Şoray, Selvi Boylum Al Yazmalım (1977) filminden

İnanır, beyaz perdede yalnızca bir jön olarak değil, toplumsal sorunları ve ezen-ezilen ilişkisini merkezine alan güçlü yapımlardaki rolleriyle de sinema tarihinde derin bir iz bıraktı. Özellikle Anadolu insanının haksızlığa karşı başkaldırısını ve adalet arayışını gerçekçilikle yansıtan usta sanatçı; "Yılanların Öcü", "Katırcılar", "Bir Yudum Sevgi" ve "Amansız Yol" gibi Türk sinemasının köşe taşı sayılan filmlerdeki performansıyla toplumsal hafızada yer edindi.

Adalet ikonu: Tatar Ramazan

Sanatçının kariyerinde ve Türk popüler kültüründe dönüm noktası olan en ikonik karakter ise hiç şüphesiz "Tatar Ramazan" oldu. İnanır'ın canlandırdığı bu karakter; adaleti kendi yöntemleriyle arayan, haksızlığa ve düzene boyun eğmeyen duruşuyla sinemanın en güçlü isyan sembollerinden biri haline geldi.

Usta aktör, bu rolleriyle sinemayı sadece bir eğlence aracı olarak görmediğini, aynı zamanda toplumun vicdanı ve sesi olma misyonunu üstlendiğini de kanıtlamış oldu.

Kadir İnanır, Tatar Ramazan rolünden (1990)

Yönetmenlik dönemi ve aldığı ödüller

Kadir İnanır sadece kamera önünde kalmadı, sinemanın mutfağına da girdi. 1992 yılında "Ah Gardaşım" ve 1993 yılında "Savcı" filmlerinin yönetmen koltuğuna oturdu.

Kariyeri boyunca pek çok prestijli ödül kazandı. Bunların en önemlilerinden biri, 1986 yılında 23. Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde "Yılanların Öcü" filmindeki performansıyla aldığı "En İyi Erkek Oyuncu" ödülü oldu. Ayrıca birçok festivalden "Yaşam Boyu Onur Ödülü" aldı.

Televizyon dönemi ve yakın geçmiş

90'lı yılların sonu ve 2000'li yıllarda televizyon dizilerinin yükselişiyle birlikte İnanır, ekranlarda da fırtına gibi esti. "Marziye" ve özellikle bir Karadeniz hikayesini anlatan "Kırık Ayna" dizileri büyük reyting başarıları yakaladı.

Ayrıca popüler kültürde kendine has tarzı, ceketini omuzuna atışı, ağırbaşlı ve racon bilen duruşuyla her jenerasyonun saygı duyduğu bir figür olarak kalmayı başardı.

Yeşilçam’a sol soluk

Kadir İnanır, 1970'lerin başında sinemaya adım attığında dönemin romantik, salon jönü (Tarık Akan'ın ilk dönemleri, Ediz Hun vb.) kalıplarını kıran esmer, bıyıklı ve "sokaktan gelen" bir delikanlı imajı çizdi. Ancak onu asıl farklı kılan, bu maço/feodal erkek figürünü zamanla sol, sınıfsal ve düzen eleştirisi yapan bir avantür sinemaya taşıması oldu.

Amansız Yol, Deprem, Dila Hanım gibi filmlerin ötesinde; sinemasının olgunluk döneminde doğrudan sömürü düzenini hedef aldı. Özellikle Şerif Gören ve Yavuz Özkan gibi sol eğilimli yönetmenlerle çalıştı.

Bedrana, Yılanların Öcü (Fakir Baykurt uyarlaması) ve Katırcılar gibi filmlerde; köylülüğü, ağalık sistemini, devletin bürokratik soğukluğunu ve töre kıskacını canlandırdı. O, sinemada "sisteme isyan eden halk kahramanı" imgesinin sol kodlarla yeniden üretilmesini sağladı.

Cengiz Aytmatov uyarlaması olan bu filmdeki İlyas karakteri, Türk sinemasının maskülen erkek algısına büyük bir darbe indirdi. Film, İnanır’ın canlandırdığı "karizmatik ve aşık ama bencil/sorumsuz" erkek yerine, emeği ve şefkati seçen kadının (Asya) hikayesini anlatarak sol-humanist bir "emek" vurgusu yaptı.

"Kürt sorunu bu ülkedeki en büyük sorun"

Kadir İnanır, kariyeri boyunca kendisini hep "demokrat ve solcu" olarak tanımladı. Kürt sorunu ve Türkiye’nin iç barışı konusundaki çıkışları ise onu ana akım medyanın ve siyasetin tam göbeğine yerleştirdi.

2013'teki Çözüm Süreci döneminde hükümet tarafından kurulan Akil İnsanlar Heyeti'nde Akdeniz Bölgesi temsilcisi olarak yer aldı. Bu süreçte ciddi milliyetçi tepkiler almasına rağmen geri adım atmadı. Süreci şu sözlerle savunmuştu:

"3 milyon Kürt İstanbul'u bırakıp dağlara gitmez" diyerek, sorunun kaynağını ve çözümünü bölgede değil, eşit ve ortak bir yaşam inşa etmekte gördüğünü dile getirdi.

2014 yılında “1 Eylül Dünya Barış Günü”etkinliğine davet edilen sanatçı, "Ben bir sosyal demokratım. Herkesin siyasi görüşüne saygı duyarım. Ama bu saygı, kimseye bana ağır laflar söyleme lüksünü ve kimliğime tecavüz etme şansını vermez. Fikir ve davranışlarımı eleştirirken nezaket sınırını aştılar. Onlar bunu hatırlamıyor olabilir ama ben unutmadım! Bir gün hepsinin hesabını soracağım. Kürt sorunu bu ülkedeki en büyük sorun. Kürtler’i yok sayarsanız, onlar da sizi yok sayar. Artık bu ülkede beraber yaşama kültürünü hayata geçirmek zorundayız. Çocuklar ölmesin istiyorsak, ellerimizi birleştirmek durumundayız” ifadelerini kullanmıştı.

İnanır, cezaevinde bulunan eski HDP Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş’ın yazdığı tiyatro oyununun (Devran) okumasına katılarak ve sol-demokrat muhalefet aktörleriyle yan yana durarak tavrını net bir şekilde ortaya koydu. 

Türkiye'nin ilk trans DJ'i Ece Devrim: Bir gün herkese sıra gelir