Bu yazının amacı şu üç soruya yanıt vermek. Birincisi, yeni siyasi partiler neden ve nasıl kuruluyor? İkincisi, yeni partiler nasıl büyüyor ve başarılı oluyor? Üçüncüsü, yeni siyasi partilerin ömrünü belirleyen nedir?
Bu soruları gündeme getiren iki konu var. Birincisi, son dönemde, Yeni Parti örneğinde olduğu gibi hem Türkiye’de hem birçok ülkede yeni partilerin kurulmasıdır. Diğer yandan, bazı yeni partilerin, Gelecek Partisi örneği gibi, kapanması, kapatılmasıdır.
Bu konuyu benim için gündeme getiren ikinci bir neden, İsveçli ünlü siyasi iktisatçı Torsten Persson’ın 2026 Haziran sonunda siyasi partiler konusunda yaptığı sunumdur. Persson bu sunumu Belgrad’da Uluslararası Ekonomi Birliğinin (IEA) Dünya Kongresinde yaptı.
Persson sunumunda yeni siyasi partilerle ilgili araştırmalarından bulgular aktardı. Baştaki üç soruya yanıt verirken, siyasi iktisatta ve Persson’un sunumunda yer alan bazı bulguları da açıklamak istiyorum.
Son dönemde yeni siyasi parti kuruluşu
Türkiye’den başlayalım. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının son 2026 Temmuz listesine göre Türkiye’de 190 siyasi parti bulunuyordu. Ancak bu listede iki boşluk vardı. Geçtiğimiz günlerde kendisini fesheden Gelecek Partisi de bu listede yer alıyordu, çıkardım.
Sonuçta Türkiye’de 2026 Temmuz sonunda 187 faal siyasi parti var. Yargıtay’a göre bu 187 siyasi partinin neredeyse yarısı, 91’i son üçbuçuk yılda kurulmuştur. Bunlara “yeni siyasi partiler” dedim ve bunların yıllara göre dağılımı şöyledir;
Tablo 1 Türkiye’de Yeni Siyasi Partiler: Sayı ve Yüzde Pay, Kaynak: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı
2026’da kurulan yeni 7 siyasi partiye baktığımızda; Asil, Cumhuriyet Emek, Huzur ve Güven, Yeniden Umut gibi isimler aldıklarını görüyoruz. Yeni Parti de bunlar arasında. Benzer isimler 2025, 2024, 2023’te kurulan siyasi partilerde de var.
Bu gibi partiler, 2002 sonundan bu yana iktidarda olan AKP’nin cumhuriyete karşı yürüttüğü eylemlere, politikalara ve yaratılan güvensizliğe bir tepki olarak kurulmuş “orta sınıf partileri” izlenimi veriyorlar.
2026’da kurulmuş Fetih ve Alternatif isimli partiler de var. Bunlardan ilki AKP ve/veya MHP çizgisinde bir parti olabilir. Alternatif Parti ise Türk milliyetçisi olduğunu belirtiyor. Aşağıda sözünü ettiğim Almanya ve İsveç’in Alternatif partileriyle bir ilişkisi var mı bilmiyorum.
Avrupa’da ve Latin Amerika’da son yıllarda yerleşik düzen partilerine karşı yeni kurulan partilerin göçe ve mültecilere, yolsuzluğa/yandaş kayırmacılığına, gelir dağılımı bozulmasına, ekonomik tıkanmaya ve çevrenin tahribatına karşı partiler olduklarını görüyoruz. Örnek olarak birkaç ülkeye bakalım.
Macaristan’da Tizsa (Saygı ve Özgürlük) Partisi, Ekim 2020’de orta-sağ muhafazakâr bir parti olarak kuruldu. Ancak iktidardaki sağcı Fidesz partisinden Peter Magyar gibi ayrılanların Nisan 2024’te katılımına kadar bir varlık gösteremedi. Kimileri bu partiyi 2004’te kuruldu varsayıyor.
Peter Magyar partinin lideri seçildikten sonra iktidarın yolsuzluklarına ve yandaş kayırmacılığına karşı büyük bir kampanya başlattı. Pedofili suçu işleyen bir yandaşın affedilmesi bir kırılma noktası oluşturdu. Tizsa 2026 Nisan seçimlerinde iktidar oldu.
Romanya’da PACE (Önce Romanya) 2025’te kurulmuş, POT Partisi (Genç Kişilerin Partisi) ve SOS-Romanya Partisi 2023’te kurulmuş bağımsızlıkçı ve milliyetçi aşırı sağcı partilerdir. Bunlar göçe ve mültecilere karşıdırlar.
Bulgaristan’da 2023’te kurulan Velichie (Büyüklük) aşırı sağcı, Bulgar milliyetçisi ve küreselleşme karşıtı partidir. PP-DP (Değişime Devam – Demokratik Bulgaristan) ise yolsuzlukla mücadele için kurulduğunu açıklayan partidir.
Batı Avrupa’da yerleşik partilere karşı kurulan partiler içinde Almanya’da Almanya için Alternatif, Fransa’da R. National (Ulusal Birlik), İsveç’te İsveç için Alternatif ve Hollanda’da Hollanda için Forum isimli partiler var. Bunlar genellikle göçmen, mülteci, yabancı ve hattâ AB karşıtı partilerdir.
Almanya için Alternatif, artık yüzde 20’nin üzerinde oy ile ikinci en çok oyu alan ana muhalefet partisidir. Fransa’da Ulusal Birlik yüzde 30’un üzerinde oy potansiyeline sahiptir.
Arjantin’de La Libertad Avanza (Libertaryan İlerleme) 2021’de seçim ittifakı içinde yer almak üzere yerel düzeyde kurulmuş, partinin lideri Javier Milei 2023 sonunda başkan seçilince ulusal düzeyde parti örgütleri kurulmuştur.
Yeni partiler neden kuruluyor?
Önce şu saptamayı yapalım. Yeni kurulan partilerin bazıları kuruluştan kısa süre sonra iktidardaki partinin koalisyon ortağı olabiliyor, hattâ Macaristan ve Arjantin örneklerinde olduğu gibi, bazıları kısa süre içinde iktidar olabiliyor.
Demek ki iktidardaki yerleşik eski partiler seçmenlerle ilişkilerinde zayıflamış, onların taleplerini ve düşüncelerini anlayamamışlardır. Bu ifadelerden de anlaşıldığı gibi, siyasi iktisat çalışmalarının bir kanadı yeni parti kuruluşunu şu nedenlere bağlıyor.
1). Yeni partiler, seçmenlerin önemli gördüğü düşünceleri, görüşleri, ihtiyaçları ve çelişkileri eski yerleşik partilerin yeterince kavrayamadığı durumda ortaya çıkar. Örneğin (Persson, Haziran 2026, sunum).
1900’ler başına bakalım. Bu dönemde eski sermaye partileri işçi sınıfının ihtiyaçlarını ve ekonomik çelişkileri ve çekişmeleri yeterince anlayamadılar. Böylece bu dönemde bu konulara yönelen yeni sol ve Marksist partiler kuruldu ve önemli oldular.
Bugün ise, ekonomik ihtiyaçlar, çelişkiler ve çekişmeler devam ediyor, ama daha çeşitli ihtiyaçlar, çelişkiler, çekişmeler var. Örneğin çevre, göç ve mülteci, bölüşüm (gelir dağılımı), kültür, hatta devletin yaşama belirsizliği sorunları var.
Bunlara yeterince eğilemeyen yerleşik partiler oy kaybediyor, yeni partilere alan açılıyor. Yeni partiler bu konularda yalnızca oy almıyorlar, politikaları ve hatta oluşabilecek koalisyonları da etkiliyorlar.
2). Başka şekilde ifade edersek, bazı toplum kesimleri düşüncelerinin ve görüşlerinin yerleşik partiler tarafından temsil edilmediğini düşündüğü için yeni partiler ortaya çıkıyor. Değişen görüşlere, kaygılara yanıt veren yeni partiler büyüyebiliyor.
3). Bir ülkede sisteme büyük ekonomik veya siyasi şoklar gelirse nasıl bir tepki oluşur? Siyasi sistem yeniden yapılanır, iktidar ve hatta siyasi partiler de değişir. Bunlar olmazsa sistem dağılabilir.
Siyasi iktisadın diğer bir kanadı da yeni parti kuruluşunu şu nedenlere bağlıyor.
4). Önce şu soruyu soralım: Yeni siyasi partilerin oluşumunda; siyasi, kurumsal ve ekonomik unsurlardan hangisi(leri) daha önemlidir?
Araştırmalar, siyasi unsurun çok daha önemli olduğunu gösteriyor. Kurumsal gerilemeler ve ekonomik tıkanmalar da önemlidir, ancak bunların etkisi görece daha sınırlıdır.
5). Siyasi unsurlar derken neyi kastediyoruz? Bu bağlamda özellikle ve öncelikle siyasi sistemden umutsuzluk ve tatminsizlik vardır. Burada yolsuzluk, temsili organlara ve kişilere güvensizlik belirleyicidir. Lisi (2026 Mart).
Temsili organlar parlamento ve siyasi partilerdir. Kişiler ise seçmenin seçtiği vekiller ve iktidarın atadığı, devleti temsil eden görevlilerdir.
6). Genel olarak şunu söyleyebiliriz. Geleneksel, yerleşik ve eski siyasete, siyaset kurumlarına ve liderlere duyulan güvensizlik ve kayıtsızlık ortamında yeni siyasi partiler geniş ve doldurulacak bir alan bulurlar.
Yukarıda Türkiye’de çok sayıda yeni siyasi parti kurulduğunu gösterdik. Bu durum, siyasi iktisattaki iki görüşe göre de önemli bir olumsuzluk ve bozulmuşluk içeriyor.
Şöyle ki, bu sonuç;
a). Siyasi iktidarın ve yerleşik partilerin seçmenleri anlamadığını, kavrayamadığını ve seçmenlerden koptuğunu gösteriyor;
b). Seçmenlerin siyasi iktidara ve yerleşik partilere güvenmediğini ve inanmadığını ortaya koyuyor.
Macaristan Başbakanı Magyar
Yeni partiler nasıl büyüyor, nasıl başarılı oluyor ve ömürleri nedir?
Bazı yeni siyasi partiler kurulduktan sonra hızla büyüyüp iktidar oluyorlar veya koalisyon ortağı seçiliyorlar. Bazıları ise zaman içinde eriyip sonunda kendilerini kapatıyorlar. Nedir yeni partileri büyüten ve başarılı kılan?
Yeni partileri başarılı kılan, yıpranmış ve seçmenle ilişkisini kaybetmiş yerleşik ve eski siyasi partilerle bağlarını koparmalarıdır. Burada Macaristan’daki Tisza Partisi'ni örnek gösterebiliriz.
Eski iktidar partisi Fidesz’den ayrılıp bu partinin yolsuzluk ve yandaş kayırmalarını yoğun biçimde anlatan Magyar ve arkadaşları, eleştirmeleri olmuştur. Burada AKP’den ayrılıp Gelecek Partisi'ni ve Demokrasi ve Atılım (DEVA) Partisini karşı örnek olarak gösterebiliriz.
Bu iki parti başlarda AKP’yi eleştirdikten sonra, giderek eleştiriyi azaltmışlar ve hatta düşünce ve eylem olarak AKP’ye yaklaşıyor izlenimi vermişlerdir. Bu durumda elbette AKP’ye seçenek oluşturamazlardı.
Bu iki parti ayrıca çocuk yaştaki kuran kursu öğrencilerine cinsel saldırıda bulunan iktidar ve tarikat mensuplarını eleştiriden geri durmuşlardır. Bu da bir pedofili olayıdır ve Türkiye’de Macaristan’daki cesur davranışın tersi görülmüştür. Bu durum da elbette bu iki partiyi ve diğer partileri AKP’ye seçenek olarak zayıflatmıştır.
Özgür Özel CHP’sinin de yerel seçimlerden sonra AKP ile normalleşme ve yumuşama görüntüsü vermesi AKP’ye seçenek olma iddiasını zayıflatmıştır. Bu durum anket sonuçlarına bile yansımıştır.
Şimdilerde Yeni Partinin tutuklanan ve hapislere atılan onca belediye başkanı varken bir karşılık gözetmeden ve tartışmasını yapmadan, iktidar partilerinin “çerçevelerine” kısmen de olsa lideriyle birlikte evet demesi görüntüsünü zayıflatmıştır.
Yeni siyasi partilerin ömürleri nedir sorusuna da yanıt vermiş olduk. Bu partilerin ömrü elbette oylarını ve etkilerini arttırdıkça yükselecektir. Gelecek Partisi ve diğer bazı yeni partiler oylarını ve etkilerini arttıramadıkları, iktidara da yakın göründükleri için tıkanmışlar ve kapanma yoluna girmişlerdir.
Kaynaklar
Persson, Torsten (2026 Haziran, sunum) “Disruptive politics and policy change: The political economics of party entry”, IEA World Congress, Belgrade.
Lisi, Marco (2026 Mart) “The structural breakthrough of new parties in 21st-century Europe: a qualitative comparative analysis” Frontiers in Political Science.
