İlk Dünya Kupası turnuvasının, son iki Olimpiyat şampiyonu Uruguay'ın ev sahipliğinde düzenlenmesine karar verildi. Tüm maçlar, yaklaşık 480.000 nüfuslu Montevideo'da oynandı. Turnuvanın tamamına ev sahipliği yapan tek şehir burasıydı; ancak maçlar üç farklı stadyumda oynandı.
Turnuvaya 13 ülke katıldı; Avrupa'dan ise yalnızca dört takım gelebildi. Uzun deniz yolculuğu, yüksek masraflar ve futbolcuların uzun süre işlerinden ayrı kalmak zorunda olması birçok Avrupa ülkesini vazgeçirdi. Fransa, Belçika ve Romanya aynı gemiyle, Yugoslavya ise ayrı bir gemiyle Montevideo'ya ulaştı. FIFA Başkanı Jules Rimet ve kupa da Conte Verde adlı gemide taşındı.
Uruguay'ın efsane futbolcuları
Şampiyon Uruguay Millî Takımı
Uruguay, deplasman takımlarının tüm seyahat ve konaklama masraflarını karşıladı ve turnuva için yeni bir stadyum inşa etti. Yeni stadyum Montevideo'nun merkezindeydi ve Uruguay'ın 1930'da bağımsızlığının yüzüncü yılını kutlaması nedeniyle Yüzüncü Yıl Stadyumu olarak adlandırıldı. Stadyum yalnızca sekiz ayda inşa edildi.
Final maçı, yeni tamamlanan Yüzüncü Yıl Stadyumu'nda oynandı ve Uruguay, Arjantin'i 4–2 yendi. Sonraki Dünya Kupaları tek bir ülke tarafından düzenlendi; ancak maçlar birçok farklı şehir ve kasabada oynandı.
J. Rimet, kupayı Uruguay Futbol Federasyonu Başkan'ına verirken
Bu finalde yaşanan bir başka ilginç olay ise maçın iki ayrı topla oynanmasıydı. Turnuvada standart bir resmî maç topu bulunmuyordu. Uruguay ve Arjantin, finalde kendi getirdikleri topun kullanılmasını istedi. Hakem Jean Langenus, ilk yarıda Arjantin'in, ikinci yarıda ise Uruguay'ın topuyla oynanmasına karar verdi
Arjantin kendi topunun kullanıldığı ilk yarıyı 2–1 önde bitirdi; Uruguay ise kendi topunun kullanıldığı ikinci yarıda üç gol atarak karşılaşmayı 4–2 kazandı.
İlk Dünya Kupası. Kartpostalın üzerinde Uruguaylı futbolcuların imzaları yer almaktadır.
1934 İtalya
Turnuva, FIFA'nın 1932 Stockholm Kongresi'nde İtalya'ya verilmişti. Bu büyük organizasyonun artık tek bir şehre ya da yeterli kaynaklara sahip olmayan bir ülkeye verilemeyeceği anlaşılmıştı.
1930 Dünya Kupası'na takımlar davet yoluyla katılmıştı. 1934 için ise 32 ülke başvurduğundan Dünya Kupası tarihindeki ilk eleme karşılaşmaları düzenlendi ve takım sayısı 16'ya indirildi. Ev sahibi İtalya da bu elemelere katılmak zorundaydı. Elemelerde Yunanistan ile eşleşti. Yunanistan'ı Milano'da 4–0 yendi; rövanş öncesinde Yunanistan çekilince finallere katılma hakkını elde etti.
Turnuva anısına İtalya’nın bastırdığı posta pulları
Turnuvaya şu 16 takım katıldı:
İtalya, Çekoslovakya, Almanya, Avusturya, İspanya, Macaristan, İsviçre, İsveç, Hollanda, Belçika, Fransa, Romanya, Arjantin, Brezilya, ABD ve Mısır.
Turnuva Roma, Milano, Torino, Bologna, Floransa, Cenova, Napoli ve Trieste olmak üzere sekiz şehirde oynandı.
Çeşitli ülkelerin İtalya’nın şampiyonluğu anısına bastırdığı pullar
1930'un şampiyonu Uruguay, kupasını savunmak için İtalya'ya gitmedi. Bunun başlıca nedeni olarak, 1930'da Uruguay'da düzenlenen ilk turnuvaya Avrupa'dan yalnızca dört takımın katılmış olmasına duyulan tepki gösterilir. Böylece Uruguay, bir sonraki Dünya Kupası'na katılmayan ilk ve bugüne kadar tek son şampiyon oldu.
İtalyan kolonilerinin turnuva anısına bastırdığı posta pulları
Türkiye’nin durumu
Türkiye elemelere kaydoldu ancak maçlar başlamadan önce çekildi. Türkiye, Mısır ve Britanya Mandası Filistin’i kapsayan eleme grubunda yer alacaktı. Türkiye’nin çekilmesinin ardından Mısır ile Filistin karşılaştı ve Mısır finallere yükseldi.
Turnuva, Benito Mussolini’nin faşist yönetimi döneminde düzenlendi. Tarihsel araştırmalar, rejimin Dünya Kupası’nı İtalya’nın düzenini, modernliğini ve ulusal gücünü dünyaya göstermek amacıyla bir propaganda aracı olarak kullandığını ortaya koyuyor. Stadyumlar, afişler, törenler ve basın yayınları bu siyasal anlatının parçaları hâline getirildi.
1938 – Fransa
Üçüncü Dünya Kupası, Avrupa'da savaş bulutlarının toplandığı bir dönemde oynandı. İspanya'da iç savaş şiddetle sürüyordu. Hitler Almanyası, Anschluss'u ilan ederek Avusturya'yı ilhak etmiş ve en iyi Avusturyalı oyuncuları Alman takımına almıştı. FIFA, Avusturya'nın yerini İngiltere'ye teklif etti (Birleşik Krallık'ı oluşturan dört ülke henüz FIFA'ya yeniden katılmamıştı); ancak İngiltere, beklendiği üzere bu teklifi reddetti.
Elemelerin ardından turnuvaya 15 millî takım katıldı. Bu ülkeler şunlardı: İtalya, Fransa, Macaristan, Brezilya, İsveç, İsviçre, Çekoslovakya, Almanya, Polonya, Norveç, Belçika, Hollanda, Romanya, Küba ve Hollanda Doğu Hint Adaları.
Fransa’nın turnuva anısına bastırdığı posta pulu
Bugünkü Endonezya'nın sömürge dönemindeki adı olan Hollanda Doğu Hint Adaları, Dünya Kupası'nda yer alan ilk Asya takımı oldu. İlk turda Macaristan'a 6–0 yenildi ve tek maçın ardından elendi.
Turnuva formatına göre, uzatmalar sonunda beraberlik bozulmazsa penaltı atışları yerine maç yeniden oynanıyordu. Almanya–İsviçre, Küba–Romanya ve Brezilya–Çekoslovakya eşleşmelerinde tekrar maçlarının oynanmasına ihtiyaç duyuldu.
Çeşitli ülkelerin İtalya’nın şampiyonluğu anısına bastırdığı pullar
Almanya ile İsviçre’nin ilk karşılaşması uzatmalar sonunda 1–1 bitti. Beş gün sonra oynanan tekrar maçını İsviçre 4–2kazanarak Almanya’yı eledi. Bu, Almanya’nın Dünya Kupası tarihindeki en erken elenişlerinden biri oldu.
İtalya, ilk turda Norveç’i ancak uzatmada Silvio Piola’nın golüyle geçti. Ardından ev sahibi Fransa’yı 3–1 yenerek Dünya Kupası tarihinde ev sahibi ülkeyi turnuvadan eleyen ilk takım oldu.
Finale İtalya ile Macaristan yükseldi. İtalya, Macaristan'ı 4–2 yenerek şampiyon oldu. İtalya'nın teknik direktörü Vittorio Pozzo, 1934'ün ardından 1938'de de Dünya Kupası'nı kazandı. Pozzo hâlâ iki Dünya Kupası kazanan tek teknik direktördür. İtalya ayrıca 1936 Berlin Olimpiyatları'nda da onun yönetiminde altın madalya kazanmıştı.
İtalya Millî Takımı'nın teknik direktörü Vittorio Pozzo
1950 – Brezilya
1938’den sonra savaş nedeniyle 1942 ve 1946 Dünya Kupaları düzenlenemedi. Bir sonraki Dünya Kupası ancak 12 yıl sonra, 1950’de Brezilya’da yapıldı. Kupa savaş boyunca İtalya’da kaldı; İtalyan federasyon görevlisi Ottorino Barassi’nin kupayı Nazilerden korumak amacıyla evinde bir ayakkabı kutusunda sakladığı aktarılır.
Brezilya'nın uzaklığı nedeniyle pek çok ülke bu turnuvaya katılmak istemedi. Turnuvaya katılan ülkeler şunlardı: Brezilya, Uruguay, İtalya, İngiltere, İspanya, İsveç, İsviçre, Yugoslavya, Paraguay, Şili, Meksika, Bolivya ve ABD.
Brezilya Millî Takımı oyuncularının yer aldığı kartpostal
1950 Dünya Kupası, tarihinde doğrudan final maçı bulunmayan tek Dünya Kupasıdır. İlk dört grubun birincileri olan Brezilya, Uruguay, İsveç ve İspanya, şampiyonu belirlemek üzere ikinci bir lig grubunda karşılaştı. Her takım diğer üç takımla birer maç oynadı ve en fazla puanı toplayan ülke dünya şampiyonu oldu.
İngiltere ilk kez bir Dünya Kupası turnuvasına katılmıştı. Turnuvanın favorilerinden sayılan İngiltere, grup aşamasında yarı profesyonel ve amatör oyunculardan oluşan ABD'ye 1–0 yenildi. ABD'nin golünü Haiti doğumlu Joe Gaetjens attı. Sonuç o kadar beklenmedikti ki bazı İngiliz gazetelerinin, gelen skoru baskı hatası sanarak İngiltere'nin 10–1 kazandığını yazdığı aktarılır.
Şampiyon Uruguay takımı ve efsane oyuncuları anısına bastırılan pullar
Final grubunun son karşılaşması 16 Temmuz 1950’de, Rio de Janeiro’daki Maracanã Stadı’nda Brezilya ile Uruguay arasında oynandı. Bu maç teknik olarak bir final değildi. Ancak puan durumu nedeniyle turnuvanın şampiyonunu belirlediği için futbol tarihinde genellikle 1950 Dünya Kupası finali olarak anılır.
Maç öncesinde Brezilya'nın 4, Uruguay'ın ise 3 puanı vardı. Bu nedenle Brezilya'ya beraberlik bile şampiyonluk için yeterliydi; Uruguay'ın ise mutlaka kazanması gerekiyordu. Uruguay geriden gelerek maçı 2–1 kazandı ve ikinci Dünya Kupası şampiyonluğunu elde etti. Karşılaşmanın FIFA tarafından kaydedilen resmî seyirci sayısı 173.850 idi; bu sayı Dünya Kupası tarihinin tek maçlık seyirci rekoru olarak kabul edilmektedir.
Brezilya–Uruguay final maçının oynandığı Maracanã Stadı
Türkiye’nin durumu
Türkiye, 1950 Dünya Kupası'na katılma hakkı kazanmış ancak finaller başlamadan önce turnuvadan çekilmiştir. Bazı kaynaklarda, turnuvadan çekilme kararına ülkenin ekonomik açıdan zor bir dönemden geçmesi gerekçe gösterilmektedir.
1954 – İsviçre
Turnuvaya şu ülkeler katıldı: İsviçre, Uruguay, Batı Almanya, Macaristan, Avusturya, Brezilya, Yugoslavya, İngiltere, Fransa, İtalya, Belçika, Çekoslovakya, İskoçya, Meksika, Güney Kore ve Türkiye.
Güney Kore, Dünya Kupası’na katılan ilk bağımsız Asya ülkesi oldu. Türkiye ve İskoçya da ilk kez Dünya Kupası finallerinde sahaya çıktı; iki ülke 1950 turnuvasına katılma hakkı kazanmış ancak daha sonra çekilmişti.
İsviçre'nin 1954 Dünya Kupası anısına bastırdığı resmî kartpostal ve pul
Türkiye'nin bu Dünya Kupası'na katılma hikâyesi oldukça ilginçtir. Ancak önce turnuva formatını anlatmakta yarar görüyorum:
Öncelikle, on altı takım dörderli dört gruba ayrıldı. Ancak bugünkü sistemden farklı olarak her grupta iki takım “seri başı”, diğer ikisi ise “seri başı olmayan” takım olarak belirlendi.
Seri başı takımlar birbirleriyle, seri başı olmayanlar da kendi aralarında oynamadı. Böylece her takım grup aşamasında yalnızca iki maç yaptı. İkinci sırada puan eşitliği oluşursa averaj yerine bir baraj maçı oynanıyordu. Türkiye’nin Batı Almanya ile ikinci kez karşılaşmasının nedeni bu sistemdi.
Çeşitli ülkelerin Batı Almanya'nın şampiyonluğu anısına bastırdığı pullar
Şimdi Türkiye'nin bu turnuvaya katılma hikâyesine gelelim:
Türkiye, elemelerde İspanya ile eşleşti. İlk maçı İspanya 4–1, ikinci maçı ise Türkiye 1–0 kazandı. Takımların puanları eşitlenince 17 Mart 1954'te Roma'da üçüncü bir maç oynandı. Karşılaşma uzatmalar sonunda 2–2 sona erdi. Penaltı atışları henüz uygulanmadığı için Dünya Kupası'na gidecek ülke kura çekimiyle belirlendi.
Stadyum çalışanlarından birinin 14 yaşındaki oğlu Luigi Franco Gemma, gözleri bağlanarak çektiği kurada Türkiye’nin adını seçti. Türkiye böylece tarihindeki ilk Dünya Kupası’na katılmaya hak kazandı.
Türkiye, Macaristan, Batı Almanya ve Güney Kore ile aynı grupta yer aldı. Türkiye ilk maçında Batı Almanya'ya 4–1 yenildi. Millî takımın golünü Suat Mamat attı. Güney Kore karşısındaki 7–0'lık galibiyette Burhan Sargın üç, Suat Mamat iki, Lefter Küçükandonyadis ve Erol Keskin birer gol kaydetti.
Türkiye ile Batı Almanya grup aşamasını ikişer puanla tamamladığı için baraj maçı oynandı. Batı Almanya bu karşılaşmayı 7–2 kazandı; Türkiye’nin gollerini Mustafa Ertan ve Lefter Küçükandonyadis attı. Türkiye böylece turnuvadan elendi.
Çeşitli ülkelerin Batı Almanya'nın şampiyonluğu anısına bastırdığı pullar
Turnuvanın final maçı, Batı Almanya ile Macaristan arasında oynandı.
Batı Almanya, sekiz dakikada 2–0 geriye düşmesine rağmen maçı 3–2 kazandı. Bu büyük sürpriz, Alman futbol tarihinde “Bern Mucizesi” (Das Wunder von Bern) olarak adlandırıldı.
Macaristan, final öncesinde dört yıldır yenilmiyor ve 31 maçlık namağlup bir seri sürdürüyordu. Üstelik aynı turnuvanın grup aşamasında Batı Almanya'yı 8–3 yenmişti. Final yenilgisi, “Altın Takım” olarak bilinen Macaristan'ın bu büyük serisini sona erdirdi.
Dünya Kupası şampiyonları
Türkiye’nin Dünya Kupası karnesi
Türkiye, 1950, 1954, 2002 ve 2026 yıllarında olmak üzere dört kez Dünya Kupası finallerine katılma hakkı kazanmıştır. 1950'deki turnuvaya katılmadığı için FIFA istatistiklerinde finallere üç kez katılmış olarak gösterilmektedir. 2002'de ise dünya üçüncüsü olarak büyük bir başarı elde etmiştir.
Türkiye’nin Dünya Kupası genel karnesi aşağıdaki gibidir:
Türkiye'nin dünya üçüncülüğü anısına bastırılan pullar
PTT’nin 2002 Dünya Kupası için bastırdığı anma pullarından bazıları:
Çeşitli ülkelerin Türkiye'nin üçüncülüğünü kutlamak amacıyla bastırdığı anma pulları:
