Yeni araştırma: Aşırı sıcaklar yılda 56 saat uyku kaybettiriyor

Tüm dünyadan 1,338 büyük şehrin analiz edildiği çalışma, iklim değişikliği nedeniyle artan sıcaklıklara bağlı uyku kaybının, 1970lerin başından bu yana en az iki kat arttığını gösteriyor. Analize göre dünya genelinde ortalama bir kişi, son beş yıl boyunca senede yaklaşık 56 saat uyku kaybına uğradı. 

Bu analiz, iklim değişikliği nedeniyle kaç saat uyku kaybı yaşandığını doğrudan sayısallaştıran ilk çalışma.

Kaliteli uyku, insan sağlığı ve iyilik hali için kritik önemde. İklim değişikliği ise dünya çapında gece sıcaklıklarını artırarak uyku kalitesini bozuyor ve bir dizi ciddi fiziksel ve ruhsal sağlık sorununa yol açıyor. 

Öne çıkan bulgular

● Tüm dünyadan 1,338 şehirde, iklim değişikliğiyle bağlantılı yüksek sıcaklıkların neden olduğu uyku kaybı, 1970’lerin başından bu yana, neredeyse her şehirde en az iki katına çıktı.

● Dünya genelinde ortalama bir kişi, 2020-2025 döneminde yüksek ortam sıcaklıkları nedeniyle yılda yaklaşık 56 saat uyku kaybetti. Bu uyku kaybının yüzde 10’dan fazlası, iklim değişikliğinin neden olduğu ısınmaya atfedildi.

● Bu süre zarfında iklim değişikliğine atfedilen en yüksek uyku kaybı, Orta Doğu’daki şehirlerde tespit edildi: Suudi Arabistan, Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki şehirlerde, gece sıcaklıklarının yükselmesi nedeniyle senede 55 ila 87 saat arasında uyku kaybı yaşandı. Kaybedilen saatlerin 12 ila 16’sı iklim değişikliğinden kaynaklanıyordu. 

Türkiye’ye dair bulgular:

• Araştırma kapsamında Türkiye’den de 15 şehir incelendi (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Malatya, Mersin ve Van).
  
  

• Araştırmaya göre, iklim değişikliği nedeniyle kaybedilen uyku saatinin en yüksek olduğu il Adana. Adana’da sıcaklıklar nedeniyle 1970-1975 yılları arasında ortalama 40 saat uyku kaybedilirken, 2020-2025’te bu kayıp 48 saate çıktı. Çalışmaya göre bu kaybın yüzde 14’ü (7 saat), iklim değişikliği kaynaklı.
  
  

• İklim değişikliği nedeniyle kaybedilen uyku saatinin yüksek olduğu diğer iller: Gaziantep ve Mersin (6); Antalya, Diyarbakır, Konya ve Malatya (5); Ankara, İstanbul, Bursa, Eskişehir, İzmir, Kayseri ve Van (4) 

Yüksek gece sıcaklıkları niçin tehlikeli?

Yüksek gece sıcaklıkları, vücudun serinlemesini ve gündüz sıcaklıklarının ardından toparlanmasını engellediği için özellikle tehlikeli. Ayrıca felç, kardiyovasküler rahatsızlık ve ölüm riskini artırıyor.

Sıcak geceler, uyku kalitesini de bozar ve uyku süresini kısıtlar. Bu da fiziksel ve ruhsal sağlık sorunları doğurur; bilişsel işlevleri, çocukların beyin gelişimini ve öğrenme süreçlerini olumsuz etkiler. Kısa ve kalitesiz uyku, beklenen yaşam süresini kısaltabilir. Kaza ve yaralanma risklerini artırabilir.  

Sıcak geceler; bebekler, yaşlılar ve hamile kadınları gibi kırılgan grupları daha çok etkiler. 

Yüksek gece sıcaklıklarının etkileri, ülkeler arasında ve ülkeler içinde de farklılık gösterir. Kısmen konut kalitesi ve klima gibi soğutma sistemlerine erişimdeki farklılıklar nedeniyle, düşük gelirli vatandaşları daha çok etkiler.

İklim değişikliği nedeniyle dünya ısınırken, gece sıcaklıkları, gündüz sıcaklıklarından bile daha hızlı arttı: 2025 yılında, Orta Doğu’daki şehirler, en düşük sıcaklıkların 36°C’ye kadar ulaştığı rekor gece minimum sıcaklık değerlerini kırdılar. 

Türkiye’de ‘‘tropik geceler’’

Türkiye’de 1950 ile 2022 yılları arasındaki süreci inceleyen, Prof. Dr. Ecmel Erlat ve Doç. Dr. Doğukan Yavaşlı tarafından yayımlanan bir makaleye göre; bu süre zarfında Akdeniz’de yaşanan tropikal gecelerin ortalama sayısı yüzde 93, ortalama uzunluğu ise yüzde 45 arttı. 

Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı, ‘‘Tropik gecelerin yaşandığı dönemler giderek uzuyor; başlangıç tarihleri ortalama 10 gün erkene gelmişken, bitiş tarihleri ise 12 gün daha geçe kaymış durumda. Kısacası, artık Akdeniz’in birçok bölgesinde yaz boyunca tropikal geceler yaşanıyor. Bu artış, tüm Akdeniz havzasında gözlenmekle birlikte, kıyı şeritlerinde ve kentsel alanlarda daha belirgin,’’ diyor. 

‘‘Akdeniz’deki tropikal gece artışının arkasında yatan temel neden ise iklim değişikliği. Başta fosil yakıtların yakılması olmak üzere insan kaynaklı faaliyetler, küresel ısınmaya yol açıyor ve bu ısınma da, özellikle Akdeniz gibi hassas bölgelerdeki sıcaklıkları ciddi şekilde etkiliyor,’’ ifadelerini kullanan Yavaşlı’ya göre, ‘‘Küresel ısınmanın yanı sıra, deniz yüzey sıcaklığındaki artış ve kentsel ısı adası etkisi de tropikal gecelerin artmasına katkıda bulunuyor. Deniz yüzey sıcaklıklarının artması, özellikle kıyı bölgelerinde daha yüksek sıcaklıklara neden olurken, kentsel ısı adası nedeniyle şehirler, kırsal alanlara göre daha fazla ısınıyor.’’

Türkiye’den uzman görüşü

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Uğurcan Sayılı şu ifadeleri kullandı: 

'‘İklim değişikliği, dünyanın birçok bölgesinde gece sıcaklıklarını artırıyor ve aşırı sıcak geceleri daha yaygın hale getiriyor. İklim değişikliğinin dünya genelindeki şehirlerde uykuyu nasıl etkilediğini tahmin etmek amacıyla Climate Central, iki zaman dilimini analiz etmiş: 2020-2025 dönemi ve karşılaştırmak için referans alınan 1970'lerin başındaki dönem. Böylelikle, bir kişinin yüksek gece sıcaklıkları nedeniyle ortalama ne kadar uyku kaybettiği ve bu uyku kaybının ne kadarının iklim değişikliğinden kaynaklandığı tahmin edilebilmiş. 

Çalışmaya göre dünya genelinde ortalama bir kişi, 2020-2025 yılları arasında gece sıcağı nedeniyle her yıl yaklaşık 56 saat uyku kaybetmiş. Bu yıllık uyku kaybının tahminen altı saati, yani yüzde 10'dan biraz fazlası, iklim değişikliğinin neden olduğu ısınmaya atfedilebiliyor. Bu, yüksek gece sıcaklıkları nedeniyle her yıl yaklaşık yedi gecelik uyku kaybedildiği anlamına geliyor; bunun yaklaşık bir gecesi ise iklim değişikliği ile bağlantılı. En büyük etkiler ise halihazırda aşırı sıcak gece sıcaklıklarının yaşandığı yerlerde yoğunlaşıyor. Örneğin 2020-2025 döneminde, iklim değişikliğiyle bağlantılı en büyük uyku kayıplarının yaşandığı bölgeler arasında Orta Doğu da yer alıyor. 

Türkiye’de ise 2020-2025 yılları arasında gece sıcaklığı nedeniyle her yıl yaklaşık 35 saat uyku kaybedilmiş. Bu yıllık uyku kaybının tahminen 4,5 saati, yani yüzde 13’ü, iklim değişikliğine atfediliyor. 

İş programları, stres, sağlık durumu, kafein, ışık, gürültü, yatak odası koşulları ve nem, kişinin ne kadar uyuduğunu ve sıcak gecelerin uykusunu ne ölçüde etkilediğini şekillendirebilse de bu çalışma ile iklim değişikliğinin ve gece ısınmasının, iyi bir gece uykusu alma yeteneğini giderek daha fazla sekteye uğrattığı vurgulanıyor.’’

Uzman görüşleri

Küresel İklim ve Sağlık İttifakı (Global Climate and Health Alliance) Başkanı ve Kanada Tabipler Birliği’nin gelecek dönem başkanı, acil tıp uzmanı Dr. Courtney Howard şunları söyledi:

“Yetişkinlerin en iyi sağlık durumunda olabilmek için yedi ila dokuz saat uykuya ihtiyacı vardır. Gece sıcaklıklarının artması ise uykuya zarar verir. Bu etki, özellikle düşük gelirli ülkelerde yaşayanlar, yaşlılar ve kadınlar üzerinde daha belirgin. Gecede yedi saatten az uyumak ise bağışıklık fonksiyonlarında ve performansında bozulmayla, hataların, ağrıların ve kazaların artmasıyla ilişkilidir. Yetersiz uykunun devam etmesi ise kilo alımı, diyabet, hipertansiyon, kardiyovasküler hastalıklar ve ölüm riskinin artmasıyla ilişkilidir. 

İklim değişikliğinin sıcak gecelerin sıklığını ve şiddetini artırmasıyla birlikte uyku bozuklukları, hem halk sağlığı hem de insan verimliliği açısından bir endişe kaynağı olarak kabul edilmeli. Bu bulgular; eşitsizlikleri gidermeye yönelik uyum önlemlerine ve halk sağlığını, refahını korumak için seragazı emisyonlarının acilen azaltılmasına duyulan ihtiyacı pekiştiriyor.’’