Öncelikle söylemeliyim, konunun ulaştığı boyut ve güncel gelişmeleri bir yana bırakarak ben size bu çalışmada 19. yüzyılla başlayan bir süreçten, özellikle 100- 150 yıl öncesinde gelişen erken ses sentezleyicilerin ortaya çıktığı büyüme ve gelişme döneminden bahsedeceğim.
Her ne kadar yazımın başlığında “elektronik” tabiri geçse de elektriğin keşfinden önce de enstrümansız müzik yapma deneyimleri olmuş. Örneğin 1789 yılında Abbé Bertholon de Saint-Lazare tarafından icat edilen "Clavecin Magnetique" aleti basit gibi görünse de mıknatısların yükseltilip alçaltılarak ve metal tokmakları ayarlı çanlara vurularak ses üreten, klavye ile kumanda edilebilen öncü bir enstrüman olarak ortaya çıkmış.
1789 yılında icat edilen "Clavecin Magnetique" aleti klavye ile kumanda edilebilen bir enstrüman olmuş
1809 gibi erken bir tarihte Prusyalı antropolog, paleontolog ve mucit Samuel Thomas Soemmerring, birkaç kilometre uzaklıktan ayarlanmış bir dizi çanı tetikleyebilen elektrikli telgraf denemesi başlangıçta insan bilinci ve algısı üzerine bir araştırma olarak tasarlanmış olsa da müziğin elektronik olarak çok uzak mesafelere iletilebilmesi konusunda gelecek nesillere cesaret vermiş.
1809 yılında Prusyalı mucit Samuel Thomas Soemmerring, müziğin elektronik olarak çok uzak mesafelere iletilebilmesi konusunda çalışma yapmış
Hermann Helmholtz’un 1862 yılında yayınlandığı “Ses Duyumları Üzerine” isimli çalışması bu yönde çalışmayı düşünenlere yol göstermiş. Bunlardan biri olan Elisha Gray, 1874 yılında uzun mesafeli bir telgraf ağı üzerinden perdeli tonlar iletmeyi denemiş. Telefonun gelişmesinde çabası olan hatta Alexander Graham Bell ile aynı gün benzer bir telefon tasarımı için başvuru yapan Gray, bu denemesiyle elektromanyetik olarak kontrol edilen bir ağ üzerinden birden fazla mesaj (sinyal) gönderilmesinin öncüsü olmuş; titreşen metal kamışlar kullanarak tasarladığı klavyeli enstrümanına da “Müzikli Telgraf” adını vermiş.
Hermann Helmholtz’un 1862 yılında yayınlandığı “Ses Duyumları Üzerine” isimli çalışma çok mucide yol göstermiş
İlk stereo ve telefon telleri üzerinden yayın yapan “telefon habercisi”
Fransızlar tarafından havacılığın babası olarak nitelendirilen mühendis Clément Ader, 1881'de “binaural” yani her iki kulağa frekansları birbirinden biraz farklı iki ayrı ses tonunda verip beyinde işitsel bir illüzyon yaratan erken dönem stereo ses iletim türü olan “Théâtrophone” aletini tasarlamış; müzikte çığır açan bu hizmet radyonun yaygınlaştığı 1931 yılına kadar devam etmiş.
Fransız Clément Ader, 1881'de ilk kez stereo ses ileten “Théâtrophone” aletini tasarlamış
1893'te Macar mühendis ve mucit Tivadar Puskás, Budapeşte'de telefon şebekesi üzerinden müzik ve haber yayınlayan, gazeteye benzediği için “telefon habercisi” olarak anılan “Telefonhírmondó” isimli sistemi kurmuş. Abonelik üstünden yürüyen sistem çok başarılı bir şekilde 91.000 aboneye ulaşmış, telefon hatları üzerinden yapılan bu radyo yayını şebekenin yıkıldığı II. Dünya Savaşı'na kadar devam etmiş.
Macar mucit Tivadar Puskás, Budapeşte'de telefon şebekesi üzerinden müzik ve haber yayınlayan “Telefonhírmondó” isimli sistemi kurmuş
İlk Müzikhol Londra’da
1895 yılında Paris’teki Théâtrophone aletine benzer şekilde tasarlanan “Electrophone” cihazı Londra’da abonelerden oluşan bir kitleye fon müziği hizmeti dağıtıyormuş. Günümüzde “müzikhol” olarak kullandığımız kelime bu yıllarda İngilizceye "music hall" yani müzik çalınan halka açık salon kavramından türemiş, zamanla müzik eşliğinde çeşitli sahne gösterilerinin, eğlence programlarının sergilendiği, çoğunlukla yeme-içme hizmeti de sunulan alkollü eğlence mekânlarına verilen isim olmuş.
1895 yılında Londra'da tasarlanan “Electrophone” cihazı ile abonelerden oluşan bir kitleye fon müziği hizmeti dağıtılıyormuş
Geç Viktorya döneminin yaşandığı bu yıllarda Amerika'da telefon şebekeleri üzerinden elektromanyetik olarak müzik sentezleme-dağıtma yöntemini içeren ve bilinen en eski elektronik müzik aletleri arasında sayılan “Telharmonium” isimli tasarım ortaya çıkmış. Adını “müzik üretme- dağıtma sanatı” kavramından alan bu alet sadece sesi değiştirmek veya sentezlemekle kalmıyor, aynı zamanda yeni yeni oluşturulan telefon şebekesi üzerinden yayabiliyormuş.
Thaddeus Cahill isimli mucit “Telharmonium” isimli elektrikli cihazı için ilk patent başvurusunu yapmış ama patent başvurusu Elisha Gray'in 1874 tarihinde patentini aldığı cihazındaki ilke ve uygulamaları içerdiği gerekçesiyle reddedilmiş. Hermann Helmholtz’un etkisinde çalışan Cahill, sesin bir dizi daha yüksek sesle birleştiğinde -her müzikal seste olduğu gibi- nitelik ve tını kazanıp temel bir sese dönüşeceğini ve bu seslerin saf tonların bir karışımı olduğunu düşünmüş. Bu yolla bilinen enstrümanların kusurlarını azaltıp, niteliklerini yeniden yaratmak için birleştirilebilen sinüs tonları üretecek “mükemmel bir enstrüman” inşa edilebileceğine inanmış.
Cahill benzerlik nedeniyle patent alamadığı için Gray'in müzikli telgrafı hakkında sert eleştirilerde bulunmuş; pratik olarak işe yaramadığını, zevk sahibi-kültürlü hiçbir insanın kalitesiz, sert tonlarda, dengesiz güçte, çeşitlilikten yoksun ve tamamen ifadesiz bir müzikten zevk alamayacağını söyleyerek sinüs dalgalarıyla akım dalgalanmaları yaratan, keskin-şiddetli tonlarda karmaşık harmoniler üreten tasarımını 20 yılı aşkın bir süre daha geliştirmeye devam etmiş. Aynı zamanda avukat olan Cahill’in ısrarlı takibi sonrasında Telharmonium aletinin patenti 1897 yılında kabul edilmiş.
Thaddeus Cahill mekanik olarak kontrol edilebilen ve müzik üreten "Telharmonium" aletinin patenti 1897 yılında almış
Thaddeus Cahill’in mekanik olarak kontrol edilebilen, borulu orgun tınısını piyanonun ifadesiyle, kemanın müzikal yoğunluğunu yaylı çalgıların polifonisiyle, üflemeli çalgıların gücünü orgun akor yeteneğiyle birleştirmesine olanak tanıyarak müzik üretmesi araştırmacılara yeni bir pencere açmış. Evrensel anlamda mükemmel bir enstrüman yaratma fikri, “Dinamofon” aletinin prensiplerinin ortaya konmasını sağlamış.
Dokunmadan, hareket algısıyla müzik yapma fikri
20. yüzyıla girildiğinde 1920'de Rus bilim insanı Leon Theremin tarafından icat edilen “Theremin”, 1928'de Fransız müzisyen ve bilim insanı Maurice Martenot tarafından üretilen “Ondes Martenot” ve 1930’da Alman mucit Friedrich Trautwein tarafından tasarlanan “Trautonium” isimli elektronik sentezleyici elektronik müzik yapmayı yeni ufuklara taşımış.
1920'de Rus bilim insanı Leon Theremin tarafından icat edilen “Theremin” dokunmadan müzik yapabilen büyülü bir tasarım olmuş
Özellikle “Theremin” aletinin tasarım süreci başlı başına çok önemli! Bu alet sadece sesiyle değil, çalınma biçimiyle de birçok insanı büyülemiş; hemen hemen tüm enstrümanlar icracının doğrudan dokunmasını gerektirirken theremin dokunmadan kullanılabilen bir ses kontrol döngüsü sağlamış.
1920’li yıllarda bugün bildiğimiz anlamda transistör icat olmadığı için ilk thereminlerin devrelerinde büyük ölçüde vakum tüpler kullanılmış ve Bolşeviklerin elektriği Rusya'nın ücra bölgelerine taşıma hedefi kapsamında toplanan 8. Elektrik Konferansı'nda tanıtılmış. Termen'in hem konferansta hem de daha sonra halka açık olarak yaptığı gösteriler Lenin'in ilgisini çekmiş; yeni buluşları Sovyet propagandasını yaymanın bir yolu olarak gören Lenin 600 theremin üretilmesini ve halka sergilenmesini emretmiş.
Theremin için yazılan ilk müzik eseri 1923'te Andrei Pashchenko tarafından bestelenmiş ve kısa süre sonra başka besteciler de eser vermeye başlamışlar. Elektronik enstrümanların birçok erken dönem mucidi gibi Termen de icadının kısa süre içinde tüm müziğe hâkim olacağını ve geleneksel enstrümanların yerini alacağını düşünüyormuş ama bu durum asla gerçekleşmemiş. Ancak theremin aletinin büyülü gücü ve insanı ürperten ses döngüsü elektronik müziğin geniş çapta yayılmasının önünü açmış.
Elektonik müzik listelere giriyor
Bu konuda ismi bilinen ya da unutulan yüzlerce binlerce meraklının denemelerinden çok azı kalıcı olmuş ama Hugh Le Caine'in 1945 Yılında tasarladığı “Electronic Sackbut” aleti hem dönemini hem de yakın gelecekte bu konuya emek verecek zihinleri etkilemiş; Olivier Messiaen, Halim El-Dabh ve Rune Lindblad gibi isimlerin erken dönem deneyleri elektronik müziğe soluk aldırmış.
Hugh Le Caine 1945 yılında tasarladığı “Electronic Sackbut” aleti ile elektronik müziğe soluk aldırmış
Takvimler 1963 yılını gösterdiğinde Doctor Who, hayranlarını müziğiyle heyecanlandırmış, elektronik pop müziğin ilk örneklerinden olan Gershon Kingsley'nin 1969 tarihli "Popcorn" şarkısının melodisi de sınırları aşıp unutulmazlar arasına girmiş.
1969 yılında Gershon Kingsley'nin "Popcorn" şarkısı unutulmazlar arasına girmiş
Yetmişli yılların ortalarında, modern elektronik müziğin gelişimiyle ilişkilendirilen isimler ortaya çıkmaya başlamış. 1974'te Kraftwerk "Autobahn", 1975'te Tangerine Dream "Rubycon", 1976'da Jean-Michel Jarre “Oxygene" ile listelere girmiş. Donna Summer'ın "I Feel Love" parçasını zirveye taşıyan yapımcı Giorgio Moroder elektronik müziğin diskolardan çıkıp ana akıma geçişinin belirleyicisi olmuş; Moroder 1978 yılında bestelediği "Chase” ile büyük bir çıkış yakalamış.
Gördünüz, günümüzdeki elektronik müziğin ulaştığı zirveye yüzyıllar öncesinden tek tek basamak döşenirken bilimsel bilgi damlalarının birikintiden göle dönüşmesi misali her biri öncekinin birikimini sonraki denemeye taşımış. Gözlemle, deneyle, doğanın yasalarını anlamaya çalışarak, bilimsel bilgi peşinde koşmak hayatın her alanında medeniyeti ileriye taşıyor. Müzikte de sanatın ve hayatın her alanında da!
Güzellikleri biriktirmenizi dilerim.
https://www.perfectcircuit.com/signal/theremin-history
https://alijamieson.co.uk/2018/01/25/brief-history-theremin/
https://blog.audionetwork.com/the-edit/music/the-history-of-electronic-music
https://120years.net/the-telharmonium-thaddeus-cahill-usa-1897/
https://www.openculture.com/2016/06/the-history-of-electronic-music-1800-2015.html
https://imusician.pro/en/resources/guides/history-evolution-electronic-music
https://www.irvteibel.com/event/1881/
https://cultura.hu/aktualis/130-eve-indult-meg-a-modern-hirkozles/https://theconversation.com/electrophone-the-victorian-era-gadget-that-was-a-precursor-to-live-streaming-148944https://fourthree.boilerroom.tv/film/leon-theremin-playing-his-own-instrument/https://ig.ft.com/life-of-a-song/popcorn.html
