Doğa karşısında hepimizin güçsüz olduğu, iklim krizinin hepimizi vuracağı doğru değil. Bazılarımız iklim krizini hiç hissetmezken, daha kötüsü, lütfen hissetmesin diye, daha da kötüsü daha da lüks bir hayat sürsün diye, bazılarımız daha erken yaşta hayatını kaybediyor.
Oxfam’ın 2024’te, yatların, jetlerin ve 50 milyarderin yatırımlarının iklim değişikliğine etkisini incelediği Karbon Eşitsizliği Öldürür raporu dünyada aşırı karbon emisyonu oluşturan en zengin %1’lik nüfusun trilyonlarca dolarlık ekonomik kayıp yanı sıra yoksul ve güvencesiz koşullarda yaşayan milyonlarca insanın iklim değişikliği nedenli erken ölümüne yol açtığını vurguluyor.
Yoksul ve güvencesiz koşullarda yaşayan yaşlılar, engelliler, çocuklar, kadınlar iklim değişikliğinin en kırılgan gruplarını oluşturuyor. Çoklu krizler çağında kesişen eşitsizliklerle zaten altta kalanın bu alanda da canı çıkıyor. Canı çıkıyor ama sesi çıkamıyor. İklim değişikliğiyle mücadele için alınan kararlarda bundan en çok zarar görenlerin sesi çıkmadığı gibi, kararları besleyen veride de görünmüyorlar. Yani günümüzde dünyada iklim politikası ne katılımcı ne kapsayıcı. Sonuçları ise ortada.
Küresel krizin yerele yansıması
Isınan gezegen, kriz küresel olsa da iklim değişikliğini, evden adımımızı attığımız anda sokakta somut olarak yaşıyoruz. Yine, bazılarımız kent hakkını rahatça kullanabilirken, bazılarımız yaşam hakkını bile kullanamıyor.
Mesela, bazı mahallelerdeki komşular yeşil alanlar, parklar, nispeten alçak binalar, ağaçlandırılmış caddeler, doğalgaz altyapısı, elektrikli otomobiller ve evde klimalarla yazın sıcağını daha rahat atlatıyor. Diğer mahallelerde beton çölleri oluşturan yüksek binalar, ağaçsız, parksız sokaklar, ödenemeyen elektrik faturalarıyla bazı komşular sıcakta fenalık geçiriyor, ya da kalp krizi.
Yerel iklim değişikliği politikası ve iklim adaleti
Aynı ilçenin mahalleleri hatta sokakları arasında olabilecek bu gibi eşitsizlikleri gidermek artık belediyelerin önceliği. Yani, küresel iklim politikaları bir yana, yerel iklim değişikliği politikasına da ihtiyaç var. Bu politikaların katılımcı, kapsayıcı, demokratik olabilmesi için ise yöneticiler çeşitli, kapsayıcı, mekânsal ve bütüncül analizi yapılmış veriye sahip olmalı. Yerel yöneticiler ancak o zaman iklim değişikliğinin farklı kentlileri farklı etkilediğini daha net görebilir, ona göre kamu kaynaklarını daha adil dağıtmayı planlayabilir.
Bu sürecin kent paydaşlarıyla iş birliğiyle yönetilmesi, iklim kırılganlıklarının verisinin toplanması, incelenmesi ve yurttaşla paylaşılması, yurttaşın sesinin çıkabilmesi, belediyeyi izleyebilmesi küresel ölçekte çevrecilerin kavramsallaştırdığı iklim adaletinin yerelde uygulanması anlamına geliyor.
İklim Adaleti Haritası
Demokratik yönetişimi güçlendirmeyi amaçlayan bağımsız düşünce kuruluşu Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı (TESEV) son 10 yıldır belediyelerin veriye dayalı karar süreçlerini iyileştirecek içerik, öneri ve dijital politika araçları geliştiriyor. TESEV, mekânsal ve kapsayıcı veriyi, çapraz ve interaktif sorgulamaya sunan haritalarıyla yıllardır erken çocukluk, toplumsal cinsiyet eşitliği, göç ve afet yönetimi alanlarında ülkedeki birçok belediyenin insan kaynaklarını ve kamu bütçesini daha isabetli ve etkili kullanması için veri yönetimi ve karar süreçlerini güçlendiriyor.
İstanbul’un Anadolu yakasındaki Maltepe, coğrafi konumu ve nüfus yapısıyla potansiyel çoklu krizleri barındıran ve bu nedenle iklim değişikliğinin titizlikle ve iklim adaleti filtresiyle yönetilmesi gereken bir ilçe. TESEV’in Maltepe Belediyesi ortaklığıyla bu belediye için geliştirdiği pilot İklim Adaleti Haritası iklim değişikliği nedenli kentsel eşitsizlikleri interaktif sorgulamaya açan, karar alıcıların daha önce görmedikleri 13 farklı harita barındıran bir web sitesi.
Web sitesinde dilenen mahalle ya da alan seçilerek, yaş, cinsiyete göre eğitim düzeyi, hane halkı büyüklüğü, engelli yurttaş sayısı, kömür yardımı alan hane sayısı, yeşil alan büyüklüğü, arsa emlak değeri, arazi kullanımı, yanı sıra Avrupa Çevre Ajansı Kent Atlası’nın 14 Haziran 2024’e ait verileri ve 15x15 metre çözünürlükteki uydu görüntüleriyle arazi yüzey sıcaklığı, normalize bitki örtüsü endeksi interaktif sorgulanabiliyor (askeri alanlar gibi, yerleşimin olmadığı bölgeler koyu renklendiriliyor). Haritalara bakınca akla ayırt edici arazi yüzey sıcaklığı ve emlak bedeli sentez haritası iklim adaleti için ne anlatıyor? İlçe nüfusuna göre engellilerin görece yoğunlaştığı, eğitim seviyesinin düştüğü mahallede kömür yardımının da yüksek olması neye işaret eder? gibi sorular geliyor.
İklim adaleti ve e-demokrasi
Bu soruları yalnızca yöneticiler sormuyor. Maltepe Belediyesinin web sitesindeki kent rehberinde yayında ve herkesin erişimine açık haritayı bu yazıyı okuyan herkes inceleyip kendi bakış açısından birçok farklı soru sorabilir. Böylelikle İklim Adaleti Haritası sadece belediyenin veriye dayalı karar süreçlerini kapsayıcılıkla güçlendirmekle kalmıyor, sivil toplumun da konu hakkında bilgilenip, sorgulama yapmasını sağlayarak, bilgili katılımını ve demokratik taleplerini oluşturabilmesini kolaylaştırıyor. Bu da belediyenin daha isabetli ve daha çok kişinin memnun olacağı kararlar almasının önünü açıyor.
İklim Adaleti Haritası, demokratik kent yönetiminde iklim değişikliğinin iklim adaleti yaklaşımıyla yönetilmesinde hem belediyenin hem de sivil toplumun güçlendirilmesi için teknolojinin kullanıldığı yenilikçi bir e-demokrasi uygulaması örneği.
Tüm e-demokrasi araçları için geçerli olduğu gibi, bu web sitesi tek başına bir güce sahip değil. Belediyenin ve sivil toplumun altta kalanın canının değil sesinin çıkması için bu aracı kullanmasıyla ancak, İklim Adaleti Haritası yerelde iklim adaletinin sağlanmasına eşlik edebilir.
Not: İklim Adaleti Haritası, yoğun veri nedeniyle telefon değil, masa ya da diz üstü bilgisayarda incelenmeli. Harita, Avrupa Birliği’nin desteğiyle Sivil Katılım Hibe Programı kapsamında, TESEV’in İstanbul Maltepe Belediyesi ortaklığıyla yürüttüğü Yerelde İklim Değişikliği Yönetimi için Sivil Katılım projesi çerçevesinde geliştirildi.
